Ảnh: Xét nghiệm HIV tại cộng đồng

Sau 31 năm từ khi ca nhiễm HIV đầu tiên được phát hiện tại tỉnh Thanh Hóa, HIV không còn là “bản án tử” như những năm cuối thế kỷ 20. Nhờ những tiến bộ vượt bậc của y học, đặc biệt là liệu pháp kháng vi rút (ARV), người nhiễm HIV nếu được phát hiện sớm và điều trị đúng có thể sống khỏe mạnh, tuổi thọ gần như người bình thường. Tuy nhiên, HIV vẫn là một vấn đề y tế công cộng đáng quan tâm, nhất là khi nguy cơ lây nhiễm trong cộng đồng còn hiện hữu và tâm lý chủ quan đang có xu hướng gia tăng. Trong bối cảnh đó, dự phòng lây nhiễm HIV một cách chủ động không chỉ là lựa chọn thông minh của mỗi cá nhân, mà còn là nền tảng để bảo vệ sức khỏe cộng đồng, trong bối cảnh mục tiêu chấm dứt dịch bệnh AIDS vào năm 2030 đang được đặt ra, dự phòng chủ động là trụ cột chiến lược. Điều trị giúp cứu sống người bệnh, nhưng dự phòng mới là chìa khóa làm giảm ca nhiễm mới.

Khi quan niệm, suy nghĩ: phòng bệnh quan trọng hơn chữa bệnh.

Trong các năm qua, Thanh Hóa đã đạt được những thành tựu đáng ghi nhận trong công tác phòng, chống HIV/AIDS. Song thực tế cho thấy, dịch HIV đang có xu hướng “trẻ hóa” và chuyển dịch sang nhóm nam quan hệ tình dục đồng giới (MSM), người chuyển giới nữ và một bộ phận thanh niên có hành vi tình dục nguy cơ cao. Sự phát triển của mạng xã hội, ứng dụng hẹn hò cùng lối sống cởi mở hơn khiến việc tiếp cận bạn tình trở nên dễ dàng, nhưng đồng thời cũng làm gia tăng nguy cơ nếu thiếu kỹ năng tự bảo vệ.

Chính vì vậy, công tác phòng, chống HIV/AIDS đã được sự chỉ đạo của Bộ Y tế, sự điều phối chuyên môn của Cục Phòng, chống HIV/AIDS, Sở Y tế tỉnh và trực tiếp thực hiện là Khoa Phòng, chống HIV/AIDS - Trung tâm Kiểm soát bệnh tật (CDC) đã chuyển hướng sang mô hình “dự phòng kết hợp”, tích hợp nhiều biện pháp can thiệp đồng thời các dự phòng chủ động không còn là thông điệp chung chung, mà là yêu cầu cấp thiết. Chủ động nghĩa là không chờ đến khi có nguy cơ mới lo lắng; không để mình rơi vào tình huống bị động rồi mới tìm cách xử lý.

Bao cao su – “lá chắn” đơn giản nhưng hiệu quả.

Trong các biện pháp dự phòng, sử dụng bao cao su đúng cách và thường xuyên khi quan hệ tình dục vẫn là phương pháp cơ bản, hiệu quả và dễ tiếp cận nhất. Bao cao su không chỉ giúp phòng lây nhiễm HIV mà còn ngăn ngừa các bệnh lây truyền qua đường tình dục khác và tránh thai ngoài ý muốn.

Tuy nhiên, trên thực tế, nhiều người vẫn e ngại hoặc chủ quan khi sử dụng. Có người cho rằng “chỉ một lần” sẽ không sao; có người tin tưởng bạn tình mà bỏ qua biện pháp bảo vệ. Chính những suy nghĩ cảm tính đó đã khiến không ít trường hợp rơi vào vòng xoáy lo âu, xét nghiệm và điều trị sau này.

Thay đổi hành vi không thể chỉ bằng khẩu hiệu. Nó đòi hỏi truyền thông kiên trì, giáo dục giới tính toàn diện và môi trường xã hội cởi mở, nơi việc sử dụng bao cao su được nhìn nhận như một hành vi văn minh, có trách nhiệm.

PrEP – bước tiến của dự phòng hiện đại.

Một trong những bước ngoặt quan trọng của y học dự phòng HIV là điều trị dự phòng trước phơi nhiễm (PrEP). PrEP là việc người chưa nhiễm HIV nhưng có nguy cơ cao sử dụng thuốc kháng vi rút hằng ngày (hoặc theo chỉ định) để giảm nguy cơ lây nhiễm. Khi tuân thủ đúng, hiệu quả bảo vệ có thể lên tới trên 90%.

Tổ chức Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã khuyến cáo triển khai PrEP cho các nhóm nguy cơ cao như MSM, người chuyển giới nữ, người có bạn tình nhiễm HIV chưa điều trị ổn định, hoặc người có nhiều bạn tình. Tại Việt Nam, chương trình PrEP đã được mở rộng tại nhiều tỉnh, thành phố và nhận được sự hưởng ứng tích cực của cộng đồng.

Điểm đáng chú ý là PrEP không thay thế hoàn toàn bao cao su, mà là một lớp bảo vệ bổ sung. Người sử dụng PrEP vẫn cần xét nghiệm HIV định kỳ và được tư vấn đầy đủ. Dự phòng chủ động ở đây là sự kết hợp giữa kiến thức, ý thức cá nhân và sự hỗ trợ của hệ thống y tế.

PEP – cơ hội thứ hai sau rủi ro.

Trong những tình huống không mong muốn như quan hệ tình dục không an toàn, rách bao cao su, hoặc phơi nhiễm nghề nghiệp, điều trị dự phòng sau phơi nhiễm (PEP) có thể là “cơ hội vàng”. PEP cần được sử dụng càng sớm càng tốt, tốt nhất trong vòng 72 giờ sau phơi nhiễm và kéo dài 28 ngày theo phác đồ.

Việc nhiều người chưa biết đến PEP hoặc chần chừ tìm đến cơ sở y tế vì sợ kỳ thị đã làm mất đi cơ hội bảo vệ bản thân. Điều này cho thấy, dự phòng chủ động không chỉ nằm ở cá nhân mà còn phụ thuộc vào khả năng tiếp cận dịch vụ thân thiện, bảo mật và không phân biệt đối xử.

Xét nghiệm định kỳ – chìa khóa phát hiện sớm.

Một thực tế đáng suy nghĩ là vẫn còn những trường hợp chỉ phát hiện nhiễm HIV khi đã ở giai đoạn muộn. Trong khi đó, xét nghiệm HIV hiện nay rất nhanh chóng, đơn giản và bảo mật. Các hình thức như xét nghiệm tại cơ sở y tế, xét nghiệm lưu động ngoài cộng đồng hay tự xét nghiệm tại nhà đều giúp người dân dễ dàng tiếp cận.

Biết tình trạng HIV của mình là bước đầu tiên để bảo vệ bản thân và người khác. Nếu âm tính, người đó có thể tiếp tục duy trì các biện pháp dự phòng. Nếu dương tính, điều trị ARV sớm không chỉ giúp cải thiện sức khỏe mà còn làm giảm tải lượng vi rút xuống mức không phát hiện, đồng nghĩa với việc không lây truyền qua đường tình dục - thông điệp “K = K” (Không phát hiện = Không lây truyền) đã được cộng đồng khoa học quốc tế công nhận.

Xóa bỏ kỳ thị – nền tảng của dự phòng bền vững.

Không thể nói đến dự phòng HIV chủ động nếu vẫn còn tồn tại kỳ thị và phân biệt đối xử. Kỳ thị khiến người có nguy cơ cao ngại tiếp cận dịch vụ; khiến người nhiễm HIV giấu bệnh, né tránh điều trị; và khiến cộng đồng thiếu thông tin chính xác.

Một xã hội cởi mở, tôn trọng sự đa dạng và bảo vệ quyền tiếp cận y tế của mọi người sẽ tạo điều kiện để các biện pháp dự phòng phát huy hiệu quả. Khi người trẻ được giáo dục giới tính đầy đủ; khi người thuộc nhóm nguy cơ cao được tư vấn thân thiện; khi người nhiễm HIV được đối xử công bằng – đó chính là lúc “lá chắn” cộng đồng được củng cố.

Chủ động hôm nay, an toàn ngày mai.

Dự phòng lây nhiễm HIV không phải câu chuyện của riêng ngành y tế. Đó là trách nhiệm chung của mỗi cá nhân, gia đình và toàn xã hội. Chủ động tìm hiểu kiến thức; Chủ động sử dụng biện pháp bảo vệ; Chủ động xét nghiệm định kỳ; Chủ động tiếp cận PrEP hoặc PEP khi cần thiết - mỗi hành động nhỏ đều góp phần tạo nên thay đổi lớn.

Trong hành trình hướng tới mục tiêu chấm dứt dịch bệnh AIDS vào năm 2030, dự phòng chủ động chính là “CHÌA KHÓA VÀNG”. Khi mỗi người đều nâng cao hiểu biết, chủ động dự phòng, nói không với kỳ thị và sẵn sàng đồng hành cùng người nhiễm HIV, chúng ta đang góp phần xây dựng một cộng đồng an toàn, nhân văn và khỏe mạnh hơn.     góp phần xây dựng một thế hệ không còn HIV/AIDS.,.