CHĂM SÓC SƠ SINH THIẾT YẾU- CAN THIỆP HIỆU QUẢ TRONG GIẢM TỬ VONG SƠ SINH

Trẻ sơ sinh là trẻ từ khi mới sinh cho đến khi được 28 ngày tuổi. Đây là giai đoạn có nhiều nguy cơ nhất đối với mỗi cuộc đời người vì ngay từ khi trẻ ra đời là đã phải có những thay đổi lớn để thích nghi với cuộc sống độc lập khác hoàn toàn với môi trường trong tử cung mẹ. Chăm sóc trẻ đúng và kịp thời ngay sau khi sinh và trong thời kỳ sơ sinh là yếu tố quyết định đối với sự sống còn của trẻ trẻ sơ sinh và giúp trẻ thích nghi với môi trường mới, có một sự khởi đầu tốt đẹp cho trẻ lớn lên và phát triển sau này.

Trước đây khoảng cứ hai phút lại có một trẻ sơ sinh tử vong ở vùng Tây Thái Bình Dương. Đa số các trẻ tử vong trong vòng một vài ngày đầu sau sinh, mà nguyên nhân thường gặp từ chăm sóc không đúng cách tại bệnh viện và gia đình – điều mà chúng ta có thể phòng ngừa được. Năm 2013, dựa trên những nghiên cứu thực tiễn trước đó, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã thiết lập quy trình chăm sóc thiết yếu sau sinh mới nhằm khắc phục những bất cập trong công tác chăm sóc - điều trị, qua đó làm giảm hẳn tỉ lệ tử vong cả mẹ và bé viết tắt là EENC.

EENC - Early Essential Newborn Care: Chăm sóc thiết yếu bà mẹ và trẻ sơ sinh trong và ngay sau sinh. EENC là một quy trình chăm sóc thật đơn giản, tập trung vào việc cải thiện chất lượng chăm sóc trong và ngay sau khi sinh. Điểm cốt lõi của EENC là “cái ôm đầu tiên”, một sự ôm ấp da kề da kéo dài giữa mẹ và con, cho phép việc sưởi ấm, cho bú và chăm sóc dây rốn thích hợp.

 Những lợi ích mà EENC mang lại:

Da kề da ngay sau sinh:

Trẻ được tiếp xúc da kề da với mẹ ngay từ những phút đầu sau khi sinh giúp tăng sự tương tác sớm giữa mẹ và con. Bé:  không bị hạ thân nhiệt, trẻ sẽ tìm vú mẹ sớm hơn và bú mẹ khỏe hơn,ít khóc hơn so với các trẻ được nhân viên y tế chăm sóc; Mẹ:  giảm lo lắng, giảm nỗi đau “vượt cạn một mình”, các bà mẹ cũng cảm thấy dễ dàng cho con bú mẹ hơn trong những tháng đầu sau sinh, thời gian cho bú cũng lâu hơn,tình cảm giữa mẹ con bền chặt hơn.

Kẹp và cắt dây rốn muộn một thì:

Tức là khi dây rốn ngừng đập hoặc 1-3 phút sau sổ thai cho tất cả các trường hợp đẻ thường để ngăn ngừa tình trạng thiếu máu của trẻ. Chỉ kẹp cắt dây rốn sớm (trước 01 phút) đối với các trường hợp trẻ ngạt cần phải hồi sức tích cực hoặc các trường hợp mẹ cần cấp cứu sản khoa.

Lợi ích: Trong phút đầu tiên sau sinh lượng máu truyền từ bánh nhau sang trẻ sơ sinh khoảng 80ml và có thể lên tới 100 ml trong 3 phút sau sinh. Lượng máu thêm này có thể cung cấp một lượng sắt tương ứng 40-50mg/kg cân nặng của trẻ, cùng với lượng sắt của cơ thể (khoảng 75mg/kg cân nặng) có thể giúp trẻ đủ tháng ngăn ngừa được thiếu máu thiết sắt trong năm đầu và đặc biệt ở trẻ non tháng không bị thiếu máu cũng như giảm tỷ lệ xuất huyết não do giảm prothrombin.

Xoa đáy tử cung 15 phút /1 lần trong 2 giờ đầu:

Giúp sự co hồi tử cung tốt hơn, tránh băng huyết sau sanh, an toàn cho bà mẹ và bé

Cho trẻ bú sớm

Cho trẻ bú sớm và bú sữa mẹ hoàn toàn trong giờ đầu sau sinh, không cho trẻ ăn thêm bất cứ một loại thực phẩm nào khác, nên cho trẻ bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu và tiếp tục cho bú mẹ đồng thời bổ sung thêm các thực phẩm thích hợp khác cho đến 2 tuổi hoặc lâu hơn tùy trường hợp.

Cho trẻ bú mẹ hoàn toàn có thể ngăn ngừa tử vong do tiêu chảy và nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính trong 3 tháng đầu.

Các bước trong chăm sóc thiết yếu bà mẹ, trẻ sơ sinh trong, ngay sau đẻ thường hay đẻ mổ rất đơn giản nhưng đem lại cơ hội sống khỏe mạnh cho bà mẹ và trẻ em.

Trung tâm Kiểm soát bệnh tật đã triển khai nhiều chương trình, hoạt động và đạt được nhiều kết quả đang khích lệ trong thực hiện công tác chăm sóc sức khỏe bà mẹ và trẻ em. Duy trì các hoạt động truyền thông giáo dục về chăm sóc thiết yếu cho bà mẹ và trẻ sơ sinh; truyền thông dinh dưỡng, hướng dẫn thực hành kỹ thuật chế biến thức ăn, chăm sóc dinh dưỡng cho phụ nữ có thai và bà mẹ đang nuôi con nhỏ. Duy trì các đơn nguyên sơ sinh tại các bệnh viện đa khoa huyện, thị xã, thành phố. Tổ chức khám định kỳ và tiêm phòng uống ván cho bà mẹ mang thai ở 100% xã, phường, thị trấn. Công tác đào tạo, nâng cao năng lực cán bộ, nhân viên luôn được trú trọng. Trong năm qua, Trung tâm đã triển khai nhiều lớp tấp huấn về dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản, kỹ năng chăm sóc và nuôi dưỡng trẻ nhỏ; chăm sóc trẻ sơn sinh, đào tạo, áp dụng EENC trong mổ đẻ… cho cán bộ, nhân viên y tế tuyến tỉnh, tuyến huyện và xã. Đồng thời, thực hiện công tác dự phòng lây truyền mẹ con, tổ chức hướng dẫn, giám sát tập huấn, hỗ trợ nâng cao năng lực cho các tuyến; cung cấp các dịch vụ tư vấn và xét nghiệm HIV; phối hợp chuyển và tiếp nhận phụ nữ mang thai nhiễm HIV. Nhờ đó, nhiều trẻ bị ảnh hưởng do HIV/AIDS được tiếp nhận các dịch vụ và được chăm sóc, giáo dục.

Trong thời gian qua, Bệnh viện Phụ sản Thanh Hóa cũng đã nhanh chóng tiếp cận và áp dụng thành thạo các quy trình này để phục vụ người bệnh. Đồng thời, cùng Trung tâm CSSKSS (trước đây) trực tiếp đi đào tạo, chuyển giao kỹ thuật này cho các bệnh viện tuyến huyện và tuyến xã.Đến nay, tất cả các cơ sở y tế trên địa bàn tỉnh có thực hiện đỡ đẻ thường và mổ lấy thai đều áp dụng quy trình chăm sóc thiết yếu cho bà mẹ và trẻ sơ sinh trong, ngay sau đẻ. Như vậy, mọi bà mẹ, trẻ em đều được thụ hưởng mô hình chăm sóc mới, an toàn, hiệu quả.

Từ năm 2014, Bộ Y tế đã có quyết định quy trình chuyên môn chăm sóc thiết yếu bà mẹ và trẻ sơ sinh trong, ngay sau đẻ thường. Quy trình chăm sóc thiết yếu gồm 6 bước: Ngay khi chào đời, trẻ được lau khô, ủ ấm, đặt nằm sấp trên bụng mẹ tiếp xúc da kề da; tiêm vào bắp đùi cho mẹ 10 đơn vị oxytocin; chờ dây rốn ngừng đập mới tiến hành kẹp và cắt dây rốn; kéo dây rốn có kiểm soát trong khi trẻ vẫn nằm sấp trên ngực mẹ; xoa đáy tử cung trong 2 giờ đầu sau đẻ, đảm bảo cho tử cung co chặt và theo dõi chảy máu; tư vấn bà mẹ cho trẻ bú sớm trong giờ đầu sau đẻ.

Bộ Y tế tiếp tục ban hành Quyết định quy trình chuyên môn chăm sóc sức khỏe bà mẹ và trẻ sơ sinh trong, sau mổ lấy thai, từ năm 2016. Gồm 5 bước: Ngay khi chào đời, trẻ được lau khô, ủ ấm; chờ dây rốn ngừng đập mới tiến hành kẹp và cắt dây rốn; đặt nằm sấp trẻ trên ngực mẹ tiếp xúc da kề da; tiêm vào bắp đùi cho mẹ 10 đơn vị oxytocin; tư vấn bà mẹ cho trẻ bú sớm trong giờ đầu sau đẻ.

Chăm sóc sơ sinh thiết yếu là phương pháp mang lại rất nhiều lợi ích cho mẹ và bé, đặc biệt nhất là các mẹ cảm nhận được trong chương trình này là cái ôm đầu tiên khi con chào đời. Hầu hết các bà mẹ khi trả lời câu hỏi “ khoảnh khắc thiêng liêng nhất khi sanh bé là gì ?” đó là lúc được nghe tiếng khóc của con và lúc đó mọi đau đớn tan biến. Cảm xúc vỡ òa ngay lúc bàn tay bé bỏng của con ôm lấy mình, không chỉ đơn thuần là nghe tiếng khóc của con, được nhìn thấy con mà còn được ôm con vào lòng, bao tình cảm dạt dào được dung hòa bởi tất cả các giác quan.

Trong thời gian tới, cùng với sự chỉ đạo của Sở Y tế, sự nỗ lực toàn hệ thống nhất là sự chủ động của các đơn vị, công tác chăm sóc sơ sinh sẽ có những bứt phá mới, góp phần giảm tử vong sơ sinh đạt Mục tiêu phát triển bền vững đến năm 2030.

TTUT. Tiến sĩ. Lương Ngọc Trương

Giám đốc Trung tâm Kiểm soát bệnh tật