Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), hen suyễn là một bệnh không lây nhiễm quan trọng, gặp ở cả trẻ em và người lớn, đồng thời là bệnh mạn tính phổ biến nhất ở trẻ em. Năm 2019, toàn cầu ước tính có khoảng 262 triệu người mắc hen suyễn và 455.000 trường hợp tử vong do hen [1]. WHO cũng nhấn mạnh rằng phần lớn tử vong liên quan đến hen xảy ra ở các quốc gia thu nhập thấp và trung bình, nơi tình trạng chẩn đoán muộn, điều trị chưa đầy đủ và tiếp cận thuốc kiểm soát còn hạn chế [1]. (World Health Organization)

Tại Việt Nam, hen phế quản đã được Bộ Y tế đưa vào các tài liệu chuyên môn về chẩn đoán và điều trị. Quyết định số 1851/QĐ-BYT ngày 24/4/2020 ban hành “Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị hen phế quản người lớn và trẻ em từ 12 tuổi trở lên”; tiếp đó, Quyết định số 5850/QĐ-BYT ngày 24/12/2021 ban hành “Quy trình lâm sàng chẩn đoán và điều trị hen phế quản ở người lớn và trẻ em ≥ 12 tuổi”, áp dụng tại các cơ sở khám bệnh, chữa bệnh trong cả nước [2], [3]. (kcb.vn)

Tại Thanh Hóa, theo báo cáo hoạt động quý I năm 2026 của Khoa Phòng chống bệnh không lây nhiễm, nhóm bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và hen phế quản ghi nhận tổng số người được phát hiện là 9.591; số người bệnh đang được quản lý tăng từ 2.947 người lên 3.796 người trong 3 tháng đầu năm 2026. Số người khám, cấp thuốc trong tháng cũng tăng từ 2.621 lên 2.844 người. Tuy nhiên, báo cáo cũng nêu rõ số mới phát hiện chưa tương xứng với tỉ lệ mắc bệnh và dữ liệu COPD/hen phế quản còn cần tiếp tục rà soát, chuẩn hóa để phản ánh đúng thực tế quản lý, điều trị tại cộng đồng [4].

Những con số trên cho thấy hen suyễn không phải là vấn đề xa lạ. Đây là bệnh cần được quan tâm đúng mức, không chỉ trong bệnh viện mà ngay tại gia đình, trường học, nơi làm việc và cộng đồng.

Hen suyễn là gì?

Hen suyễn là tình trạng viêm mạn tính đường thở. Khi gặp các yếu tố kích thích, đường thở của người bệnh trở nên nhạy cảm hơn, dễ bị co thắt, phù nề và tăng tiết dịch nhầy. Hậu quả là luồng khí ra vào phổi bị cản trở, gây nên các biểu hiện điển hình như ho, khò khè, khó thở, tức nặng ngực.

Theo WHO, triệu chứng hen có thể gồm ho, khò khè, khó thở và cảm giác nặng ngực; các triệu chứng này có thể nhẹ hoặc nặng, xuất hiện từng đợt và thay đổi theo thời gian [1]. Tài liệu chuyên môn của Bộ Y tế cũng mô tả đặc điểm chẩn đoán hen ở người lớn và trẻ em từ 12 tuổi trở lên là có các triệu chứng hô hấp biến đổi như khò khè, khó thở, tức nặng ngực, ho; thường nặng lên về đêm, khi thức giấc, khi gắng sức, tiếp xúc dị nguyên, không khí lạnh hoặc khi nhiễm vi rút [3]. (World Health Organization)

Điểm nguy hiểm của hen suyễn là bệnh có thể không biểu hiện liên tục. Có người chỉ ho về đêm, có người chỉ khó thở khi thay đổi thời tiết, khi tiếp xúc khói bụi hoặc sau vận động. Vì triệu chứng lúc có lúc không, nhiều người chủ quan, tự mua thuốc điều trị hoặc chỉ dùng thuốc khi khó thở nặng. Đây là một trong những nguyên nhân khiến bệnh không được kiểm soát tốt.

Vì sao gọi hen suyễn là “kẻ đánh cắp hơi thở”?

Mỗi cơn hen là một lần đường thở bị thu hẹp. Người bệnh có thể cảm thấy như “không lấy đủ không khí”, phải ngồi dậy để thở, thở rít, nói ngắt quãng, ho liên tục, nặng ngực, mệt lả. Với trẻ em, cơn hen có thể làm trẻ bỏ chơi, thức giấc về đêm, học tập giảm sút. Với người trưởng thành, hen không kiểm soát có thể làm giảm năng suất lao động, tăng số ngày nghỉ học, nghỉ làm, tăng chi phí khám chữa bệnh.

WHO khẳng định hen suyễn tuy là bệnh nghiêm trọng nhưng có thể được quản lý bằng điều trị phù hợp; thuốc dạng hít giúp kiểm soát bệnh và cho phép người bệnh duy trì cuộc sống bình thường, năng động [1]. Điều đó có nghĩa là điều đáng sợ không phải chỉ là bản thân bệnh hen, mà là sự chủ quan, chẩn đoán muộn, điều trị không đúng, lạm dụng thuốc cắt cơn hoặc bỏ qua thuốc kiểm soát.

Những yếu tố làm khởi phát cơn hen trong cộng đồng

Cơn hen có thể xuất hiện khi người bệnh tiếp xúc với các yếu tố nguy cơ hoặc yếu tố kích phát. Thường gặp nhất là khói thuốc lá, khói bếp, bụi nhà, nấm mốc, phấn hoa, lông vật nuôi, mùi hóa chất, nước hoa nồng, không khí lạnh, thay đổi thời tiết, ô nhiễm không khí, nhiễm vi rút đường hô hấp và gắng sức không phù hợp.

Trong điều kiện sinh hoạt cộng đồng, một số thói quen có thể làm tăng nguy cơ khởi phát hoặc làm nặng bệnh hen, bao gồm hút thuốc trong nhà, đốt rác, dùng bếp than/bếp củi trong không gian kín, để nhà cửa ẩm mốc, nuôi chó mèo trong phòng ngủ khi người bệnh có cơ địa dị ứng, tự ý dùng thuốc không theo chỉ định, hoặc ngừng thuốc kiểm soát khi vừa thấy đỡ triệu chứng.

Đặc biệt, khói thuốc lá là yếu tố cần được nhấn mạnh trong truyền thông phòng bệnh. Người mắc hen, nhất là trẻ em, phụ nữ mang thai, người cao tuổi, có thể bị kích phát cơn hen khi hít phải khói thuốc dù bản thân không hút thuốc. Vì vậy, xây dựng môi trường không khói thuốc tại gia đình, trường học, cơ quan và nơi công cộng là hành động thiết thực để bảo vệ người bệnh hen và người có nguy cơ mắc bệnh.

Không nên chỉ điều trị hen khi đã khó thở

Một quan niệm sai lầm khá phổ biến là “hen chỉ cần dùng thuốc xịt khi lên cơn”. Thực tế, hen là bệnh viêm mạn tính đường thở, vì vậy điều trị cần hướng đến kiểm soát viêm, phòng cơn hen cấp và duy trì chức năng hô hấp lâu dài.

Chiến lược toàn cầu GINA năm 2025 tiếp tục nhấn mạnh cách tiếp cận điều trị dựa trên bằng chứng, cập nhật từ các nghiên cứu khoa học mới. GINA khuyến cáo người bệnh hen cần được điều trị bằng thuốc có thành phần chống viêm dạng hít phù hợp, đồng thời tránh phụ thuộc vào thuốc giãn phế quản tác dụng ngắn đơn thuần vì việc lạm dụng thuốc cắt cơn có liên quan đến tăng nguy cơ cơn hen nặng và kết cục bất lợi [5]. (Global Initiative for Asthma - GINA)

Điều này có ý nghĩa truyền thông rất quan trọng: người bệnh không nên tự đánh giá “hết khó thở là khỏi bệnh”. Kiểm soát hen tốt là khi người bệnh ít hoặc không có triệu chứng ban ngày, không thức giấc ban đêm vì ho/khó thở, không bị hạn chế hoạt động, ít phải dùng thuốc cắt cơn, không phải cấp cứu vì cơn hen và có chức năng hô hấp được duy trì ổn định.

Khi nào cần nghĩ đến hen suyễn?

Người dân cần đi khám tại cơ sở y tế nếu có một trong các biểu hiện sau:

Ho kéo dài, đặc biệt ho nhiều về đêm hoặc gần sáng; khò khè tái diễn; cảm giác nặng ngực, khó thở từng cơn; khó thở khi gắng sức, khi thay đổi thời tiết hoặc khi tiếp xúc khói bụi, hóa chất, phấn hoa, lông vật nuôi; có tiền sử dị ứng, viêm mũi dị ứng, chàm hoặc gia đình có người mắc hen, dị ứng.

Đối với trẻ em, cần đặc biệt chú ý khi trẻ hay ho về đêm, khò khè tái phát, mệt khi chạy nhảy, hay phải nghỉ học vì ho/khó thở, hoặc thường xuyên được chẩn đoán “viêm phế quản co thắt”. Cha mẹ không nên tự ý dùng lại đơn thuốc cũ hoặc mua thuốc uống kéo dài cho trẻ, vì điều trị hen cần được chẩn đoán, đánh giá mức độ và hướng dẫn kỹ thuật dùng thuốc đúng.

Dấu hiệu nguy hiểm cần đi khám ngay

Người bệnh hen hoặc người nghi ngờ mắc hen cần đến cơ sở y tế ngay khi có các dấu hiệu: khó thở tăng nhanh, thở rít nhiều, tím môi hoặc đầu ngón tay, nói không thành câu do hụt hơi, co kéo lồng ngực, mệt lả, lơ mơ, dùng thuốc cắt cơn nhưng không đỡ hoặc triệu chứng tái phát nhanh. Đây có thể là biểu hiện của cơn hen cấp nặng, cần được xử trí kịp thời.

 Không nên chờ “tự qua cơn”, không tự ý tăng liều thuốc nhiều lần khi chưa có hướng dẫn của nhân viên y tế, không dùng thuốc truyền miệng hoặc thuốc không rõ nguồn gốc.

Khuyến cáo đối với người dân để phòng và kiểm soát hen suyễn

Để phòng bệnh, phát hiện sớm và kiểm soát hen suyễn trong cộng đồng, người dân cần thực hiện các khuyến cáo sau:

Một là, chủ động nhận biết sớm triệu chứng. Không xem nhẹ các biểu hiện ho kéo dài, khò khè, khó thở, tức ngực tái đi tái lại, nhất là khi triệu chứng nặng lên về đêm, gần sáng, khi thay đổi thời tiết hoặc tiếp xúc khói bụi.

Hai là, đi khám tại cơ sở y tế để được chẩn đoán đúng. Hen suyễn có thể bị nhầm với viêm phế quản, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, bệnh tim mạch hoặc các bệnh hô hấp khác. Chẩn đoán đúng giúp người bệnh được điều trị đúng và tránh lạm dụng thuốc.

Ba là, tuân thủ điều trị theo hướng dẫn của bác sĩ. Người bệnh cần dùng thuốc đúng loại, đúng liều, đúng thời gian; không tự ý ngừng thuốc kiểm soát khi thấy hết triệu chứng; không tự mua thuốc xịt, thuốc uống hoặc thuốc nam không rõ thành phần để điều trị kéo dài.

Bốn là, học đúng kỹ thuật dùng thuốc hít/xịt. Dùng sai kỹ thuật là nguyên nhân phổ biến làm thuốc không vào phổi đủ liều, khiến bệnh không được kiểm soát dù người bệnh vẫn “có dùng thuốc”. Khi đi khám, người bệnh nên mang theo thuốc đang dùng để được nhân viên y tế kiểm tra và hướng dẫn lại.

Năm là, tránh các yếu tố khởi phát cơn hen. Gia đình cần giữ nhà cửa sạch, khô, thoáng; hạn chế bụi, nấm mốc; không hút thuốc trong nhà; tránh đốt rác, đốt than trong không gian kín; đeo khẩu trang khi tiếp xúc bụi, hóa chất hoặc khi ra ngoài trong thời điểm ô nhiễm không khí.

Sáu là, bảo vệ trẻ em và người có cơ địa dị ứng. Không để trẻ tiếp xúc khói thuốc lá, khói bếp, lông vật nuôi, bụi nhà nếu trẻ có biểu hiện dị ứng hoặc khò khè tái phát. Khi trẻ có triệu chứng nghi ngờ hen, cần đưa trẻ đi khám thay vì tự điều trị.

Bảy là, phòng nhiễm khuẩn hô hấp. Rửa tay thường xuyên, giữ ấm khi trời lạnh, đeo khẩu trang nơi đông người khi cần thiết, dinh dưỡng hợp lý, luyện tập phù hợp và tiêm chủng theo tư vấn của cán bộ y tế có thể giúp giảm nguy cơ nhiễm trùng hô hấp – một yếu tố thường làm khởi phát cơn hen.

Tám là, tái khám định kỳ. Hen cần được theo dõi lâu dài. Tái khám giúp đánh giá mức độ kiểm soát bệnh, điều chỉnh thuốc, kiểm tra chức năng hô hấp khi cần, hướng dẫn kế hoạch xử trí khi có cơn hen và giảm nguy cơ nhập viện.

Thay đổi hành vi từ hôm nay để bảo vệ từng hơi thở

Hen suyễn không thể xem nhẹ, nhưng cũng không phải là căn bệnh khiến người bệnh phải sống trong lo sợ nếu được phát hiện sớm và kiểm soát đúng. Mỗi người dân cần thay đổi từ những hành vi cụ thể: không hút thuốc và không để người khác hút thuốc trong nhà; giữ môi trường sống sạch, thoáng; đi khám khi có triệu chứng nghi ngờ; dùng thuốc theo đúng hướng dẫn; tái khám định kỳ; không tự ý ngừng thuốc hoặc lạm dụng thuốc cắt cơn.

Mỗi gia đình, trường học, cơ quan và cộng đồng hãy cùng xây dựng môi trường sống trong lành, không khói thuốc, giảm bụi và hóa chất kích thích, hỗ trợ người bệnh hen được quản lý, điều trị đúng. Bảo vệ người bệnh hen không chỉ là bảo vệ một người, mà là bảo vệ chất lượng sống, sức khỏe lao động và tương lai của cả cộng đồng.

“Hãy lắng nghe hơi thở của chính mình và những người thân yêu. Đừng để hen suyễn âm thầm trở thành “kẻ đánh cắp hơi thở”. Khi có dấu hiệu ho kéo dài, khò khè, khó thở, tức ngực tái diễn, hãy đến cơ sở y tế để được tư vấn, khám và điều trị kịp thời.”

Tài liệu tham khảo

[1] World Health Organization. Asthma – Fact sheet. WHO nêu hen là bệnh không lây nhiễm quan trọng, ảnh hưởng khoảng 262 triệu người và gây 455.000 ca tử vong năm 2019. (World Health Organization)

[2] Bộ Y tế. Quyết định số 1851/QĐ-BYT ngày 24/4/2020 về việc ban hành tài liệu chuyên môn “Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị hen phế quản người lớn và trẻ em từ 12 tuổi trở lên”. (kcb.vn)

[3] Bộ Y tế. Quyết định số 5850/QĐ-BYT ngày 24/12/2021 về tài liệu chuyên môn “Quy trình lâm sàng chẩn đoán và điều trị hen phế quản ở người lớn và trẻ em ≥ 12 tuổi”. (Caselaw)

[4] Khoa Phòng chống bệnh không lây nhiễm, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Thanh Hóa. Báo cáo kết quả hoạt động Quý I năm 2026.

[5] Global Initiative for Asthma. Global Strategy for Asthma Management and Prevention – 2025 GINA Strategy Report. (Global Initiative for Asthma - GINA)

[6] World Health Organization – Western Pacific Region. Caring for people with noncommunicable diseases in Viet Nam: the nearest health care is often the best health care. (World Health Organization)