Ảnh: Bác sỹ thăm khám cho bệnh nhân

Nhiều nghiên cứu dịch tễ học đã chứng minh rằng nhiệt độ môi trường, đặc biệt là lạnh sâu, không chỉ là yếu tố bất lợi mà còn đóng vai trò yếu tố kích phát làm gia tăng nguy cơ đột quỵ, nhất là đột quỵ xuất huyết não.

Tại Việt Nam nói chung và tỉnh Thanh Hóa nói riêng, với đặc điểm khí hậu nhiệt đới gió mùa, thường xuyên chịu ảnh hưởng của các đợt không khí lạnh tăng cường, đột quỵ trong mùa lạnh đang trở thành một vấn đề y tế công cộng đáng quan tâm, đòi hỏi các biện pháp dự phòng chủ động và truyền thông hiệu quả trong cộng đồng.

Các phân tích đa quốc gia đăng tải trên Stroke – American Heart Association cho thấy mối liên quan rõ rệt giữa nhiệt độ thấp và tử vong do đột quỵ. Nguy cơ này đặc biệt cao đối với đột quỵ xuất huyết não, với số ca tử vong vượt mức trong các đợt rét đậm cao hơn nhiều so với các đợt nắng nóng. Những bằng chứng này khẳng định rằng mùa lạnh là giai đoạn nguy cơ cao đối với các biến cố mạch máu não, đặc biệt ở các quốc gia có khí hậu biến động mạnh.

Theo dữ liệu từ GBD và Hệ thống đăng ký chất lượng chăm sóc đột quỵ (Registry of Stroke Care Quality – RES-Q), Việt Nam hiện nằm trong nhóm quốc gia có tỷ lệ đột quỵ cao tại khu vực Đông Nam Á:

• Tỷ lệ hiện mắc đột quỵ ước tính 1.500–1.700/100.000 dân
• Mỗi năm có trên 200.000 ca đột quỵ mới
• Độ tuổi mắc trung bình thấp hơn các nước phát triển khoảng 10 năm
• Tỷ lệ đột quỵ xuất huyết não chiếm 20–35%, cao hơn đáng kể so với nhiều quốc gia phát triển

Đáng chú ý, xu hướng trẻ hóa đột quỵ ngày càng rõ rệt, với khoảng 7–15% ca bệnh xảy ra ở người dưới 45 tuổi, liên quan đến tăng huyết áp không kiểm soát, hút thuốc lá, lạm dụng rượu bia, thừa cân, stress và lối sống ít vận động.

Theo số liệu của ngành Y tế tỉnh Thanh Hóa, mỗi năm ghi nhận trên 8.000 trường hợp đột quỵ. Số ca nhập viện vì đột quỵ tăng 15–30% trong các tháng mùa lạnh và chỉ khoảng 7–10% bệnh nhân đến cơ sở y tế trong “giờ vàng”, làm hạn chế hiệu quả điều trị đặc hiệu và phục hồi chức năng. Thực trạng này cho thấy công tác truyền thông nhận biết sớm và dự phòng đột quỵ trong cộng đồng vẫn còn nhiều hạn chế, đặc biệt tại khu vực nông thôn, miền núi.

Cơ chế làm tăng nguy cơ đột quỵ trong mùa lạnh

Nhiệt độ thấp tác động lên cơ thể thông qua nhiều cơ chế sinh lý – bệnh lý:

• Co mạch ngoại vi do kích hoạt hệ thần kinh giao cảm, làm tăng huyết áp
• Giảm sản xuất nitric oxide, gây giảm khả năng giãn mạch
• Cô đặc máu và tăng độ nhớt do lợi tiểu lạnh và giảm uống nước
• Tăng yếu tố đông máu, giảm khả năng tiêu sợi huyết
• Làm nặng các bệnh nền như tăng huyết áp, rung nhĩ, đái tháo đường

Sự kết hợp các yếu tố này làm tăng nguy cơ gây vỡ mạch máu não (đột quỵ xuất huyết) và hình thành cục máu đông gây tắc mạch não (đột quỵ nhồi máu)

Nhóm đối tượng nguy cơ cao

Các nhóm có nguy cơ cao bị đột quỵ trong mùa lạnh bao gồm:

• Người từ 50 tuổi trở lên
• Người mắc tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid máu
• Người có rung nhĩ, bệnh tim mạch
• Người hút thuốc lá, uống nhiều rượu bia
• Người lao động ngoài trời, người cao tuổi sống một mình
• Người không tuân thủ điều trị thuốc

Biện pháp dự phòng đột quỵ trong mùa lạnh

Thay đổi hành vi và lối sống

Nguyên tắc “3 KHÔNG – 3 NÊN”

Không:

• Không để cơ thể nhiễm lạnh đột ngột
• Không tắm khuya, tắm nước lạnh
• Không sử dụng rượu bia để “làm ấm”

Nên:

• Giữ ấm đầu, cổ, tay chân
• Duy trì vận động thể lực phù hợp
• Uống đủ nước ấm, kể cả khi không khát

Kiểm soát bệnh mạn tính

• Theo dõi huyết áp thường xuyên
• Tuân thủ điều trị theo chỉ định của bác sĩ
• Không tự ý ngừng thuốc trong mùa lạnh
• Tiêm phòng cúm cho người cao tuổi và người có bệnh nền

Nhận biết sớm và xử trí kịp thời

Người dân cần ghi nhớ quy tắc BE-FAST:

• B (Balance): Mất thăng bằng
• E (Eyes): Nhìn mờ, nhìn đôi
• F (Face): Méo miệng
• A (Arm): Yếu hoặc liệt tay/chân
• S (Speech): Nói khó, nói ngọng
• T (Time): Gọi cấp cứu 115 hoặc đưa ngay đến cơ sở y tế có khả năng điều trị đột quỵ

Lưu ý: Tuyệt đối không áp dụng các biện pháp dân gian khi nghi ngờ đột quỵ.

Đột quỵ não không phải là bệnh xảy ra đột ngột, bệnh có thể phòng tránh. Trên thực tế, phần lớn các trường hợp đột quỵ trong mùa lạnh hoàn toàn có thể dự phòng được nếu người dân chủ động giữ ấm cơ thể, kiểm soát tốt các bệnh mạn tính như tăng huyết áp, đái tháo đường, và tuân thủ điều trị theo hướng dẫn của cán bộ y tế.

Mỗi người dân có thể tự bảo vệ mình và người thân bằng những việc làm đơn giản, dễ thực hiện hằng ngày: giữ ấm khi trời lạnh, sinh hoạt điều độ, uống đủ nước, dùng thuốc đều đặn và đến cơ sở y tế ngay khi có dấu hiệu nghi ngờ đột quỵ, qua đó góp phần giảm số ca đột quỵ, giảm tử vong và hạn chế tàn phế, bảo vệ sức khỏe cho mỗi gia đình và toàn cộng đồng.