Ảnh: Một lớp tập huấn về can thiệp giảm tác hại do lạm dụng rượu bia tại CDC Thanh Hóa

Tác hại của rượu, bia: Bằng chứng khoa học rõ ràng

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), rượu là nguyên nhân trực tiếp của hơn 200 loại bệnh lý và chấn thương, trong đó có: Bệnh tim mạch, tăng huyết áp, đột quỵ; Bệnh gan, xơ gan, ung thư gan; Các loại ung thư như thực quản, vòm họng, dạ dày, ruột; Rối loạn tâm thần, trầm cảm, sa sút trí tuệ; Tai nạn giao thông, bạo lực gia đình, tử vong ngoại viện.

Rượu/bia là nguyên nhân trực tiếp của ít nhất 30 bệnh, chấn thương và là nguyên nhân gián tiếp của ít nhất 200 loại bệnh tật nằm trong danh mục phân loại bệnh tật quốc tế. Rượu bia là yếu tố nguy cơ xếp thứ 2 trong 10 nguy cơ gây tàn tật và tử vong hàng đầu tại Việt Nam.

Bên cạnh đó, rượu bia cũng là nguyên nhân lớn nhất gây ra 30% các vụ gây rối trật tự xã hội và 33,7% các vụ bạo lực gia đình ở Việt Nam. Sử dụng rượu bia cũng là một trong những nguyên nhân làm tăng bất bình đẳng giới và bất bình đẳng kinh tế xã hội, thách thức các nỗ lực giảm nghèo bền vững.

Một nghiên cứu đăng trên The Lancet (2018) với dữ liệu từ 195 quốc gia cho thấy: mức tiêu thụ rượu an toàn nhất là bằng 0 – do nguy cơ tổng hợp gây hại sức khỏe tăng theo mỗi đơn vị cồn.

Việt Nam trong nhóm nước có mức tiêu thụ rượu, bia cao

Theo báo cáo của WHO (2022): trung bình mỗi người Việt Nam tiêu thụ 8,3 lít cồn nguyên chất/năm, đứng thứ 2 châu Á. Tỷ lệ nam giới uống rượu ở mức nguy hại lên tới 44,2% (theo GATS 2020). Riêng tại Thanh Hóa, tình trạng tai nạn giao thông, bạo lực do rượu, bia gây ra vẫn diễn biến phức tạp, đặc biệt vào các dịp lễ, tết.

Sàng lọc rối loạn sử dụng rượu, bia tại cộng đồng: Giải pháp hiệu quả, chi phí thấp

Sàng lọc sớm và can thiệp ngắn (Screening & Brief Intervention – SBI) đã được WHO khuyến cáo là giải pháp hiệu quả, đặc biệt tại tuyến y tế cơ sở, với các công cụ đơn giản như:

• AUDIT (Alcohol Use Disorders Identification Test): thang điểm gồm 10 câu hỏi đánh giá mức độ nguy cơ sử dụng rượu.
• AUDIT-C: bản rút gọn với 3 câu hỏi, phù hợp trong khám sàng lọc ban đầu tại trạm y tế.

          Một số nghiên cứu tại Anh và Úc cho thấy: Triển khai can thiệp ngắn (5–15 phút tư vấn) sau sàng lọc giúp giảm 20–30% mức tiêu thụ rượu ở người nguy cơ cao. Mỗi 1 USD đầu tư vào SBI mang lại lợi ích gấp 3–4 lần chi phí y tế tiết kiệm được sau đó (WHO, 2021).

Định hướng triển khai tại Thanh Hóa

Thực hiện Kế hoạch số 229/KH-UBND ngày 21/11/2024 của UBND tỉnh và Công văn chỉ đạo của Sở Y tế, CDC Thanh Hóa đề xuất triển khai điểm mô hình sàng lọc – can thiệp sớm rối loạn sử dụng rượu bia tại cộng đồng theo các bước:

Giai đoạn 1: (2025)  Thí điểm tại 20% số xã, các nội dung triển khai gồm: Tập huấn cán bộ y tế xã/phường sử dụng công cụ AUDIT/AUDIT-C; Sàng lọc tại điểm khám ban đầu, tích hợp trong hồ sơ sức khỏe điện tử; Tư vấn ngắn cho người có nguy cơ, chuyển tuyến cho trường hợp nghiện.

Giai đoạn 2: (2026–2030) Mở rộng toàn tỉnh: Lồng ghép vào chương trình khám sức khỏe định kỳ, khám quản lý bệnh mạn tính; Xây dựng hệ thống giám sát, đánh giá hiệu quả; Tuyên truyền thay đổi hành vi song song trong cộng đồng.

Lợi ích trong bối cảnh chính quyền 2 cấp

Việc tổ chức lại chính quyền địa phương theo hướng tỉnh – xã/phường, loại bỏ cấp trung gian, sẽ giúp tăng cường quyền tự chủ và khả năng tiếp cận người dân của y tế cơ sở. Việc lồng ghép các chương trình mục tiêu y tế – dân số và quản lý sức khỏe toàn dân là điều kiện thuận lợi để triển khai các mô hình như sàng lọc rượu, bia tại cộng đồng với tính linh hoạt và sát thực tiễn. Bên cạnh đó, mô hình này còn góp phần thực hiện hiệu quả các nhiệm vụ trong Luật Phòng, chống tác hại của rượu, bia như: không uống rượu khi lái xe, không uống tại nơi công cộng, kiểm soát thời gian và địa điểm bán rượu, bia.

Trong giai đoạn đổi mới tổ chức chính quyền địa phương và y tế cơ sở, hoạt động sàng lọc, can thiệp sớm rối loạn do rượu, bia tại cộng đồng không chỉ cấp thiết về mặt sức khỏe mà còn là một chiến lược đầu tư chi phí thấp – hiệu quả cao để xây dựng cộng đồng khỏe mạnh, an toàn và phát triển bền vững tại Thanh Hóa.

Rượu, bia là một phần của văn hóa, nhưng sử dụng không đúng cách có thể trở thành "góc tối" đe dọa đến sức khỏe và sự phát triển của mỗi gia đình, cộng đồng. CDC Thanh Hóa kêu gọi sự chung tay của các cấp chính quyền, các ban ngành, đoàn thể và toàn thể người dân trong việc: Chủ động sàng lọc, phát hiện sớm các hành vi nguy cơ; Thực hiện tư vấn và hỗ trợ người sử dụng rượu, bia mức nguy hại thay đổi hành vi; Xây dựng môi trường sống lành mạnh, không rượu bia trong đám cưới, đám tang, lễ hội.

Để tăng cường can thiệp sớm tác hại rượu bia tại cộng đồng, cần đẩy mạnh truyền thông, giáo dục, nâng cao nhận thức, thay đổi hành vi, kết hợp với các biện pháp sàng lọc, phát hiện sớm và can thiệp giảm tác hại. Cần lồng ghép nội dung phòng, chống tác hại của rượu bia vào các hoạt động tại cộng đồng và nơi làm việc, đồng thời tăng cường các quy định, khuyến khích trong hương ước, quy ước của địa phương. 

Vì một Thanh Hóa khỏe mạnh, văn minh và phát triển – hãy cùng hành động hôm nay để giảm thiểu tác hại của rượu, bia trong cộng đồng. /.